SPRAAK

Met de 26 letters van ons alfabet maken we zo'n veertig verschillende klanken. Als die klanken niet of niet goed gemaakt kunnen worden of als de klanken niet of niet goed samengevoegd kunnen worden tot een woord, kan het gevolg een onduidelijke of onverstaanbare uitspraak zijn.
Het niet of slecht spreken leidt tot problemen in de communicatie: het kind of de volwassene kan niet duidelijk maken wat het wil en wordt niet begrepen door zijn omgeving. Er zijn verschillende mogelijkheden waardoor er problemen met de spraak kunnen ontstaan.

Vertraagde spraakontwikkeling

Men spreekt van een vertraagde spraakontwikkeling als de spraak van het kind duidelijk achterblijft bij die van leeftijdgenootjes.
Jonge kinderen spreken de woorden meestal onvolledig uit. Bijvoorbeeld ‘toe’ voor ‘stoel’ of ‘ba’ voor ‘bal’. Een kind van vijf jaar kan de meeste klanken goed uitspreken.
Een vertraagde spraakontwikkeling kan op verschillende manieren veroorzaakt worden. Vaak gaat een vertraagde spraakontwikkeling samen met een vertraagde taalontwikkeling (zowel de spraak als de taalontwikkeling is dan vertraagd). Soms is de oorzaak van de slechte verstaanbaarheid een verbale ontwikkelingsdyspraxie. Ook kunnen er bijvoorbeeld afwijkingen in tong, lippen en/of gehemelte aanwezig zijn. Neurologische letsels, een verminderd gehoor of een verstandelijke handicap kunnen de spraakontwikkeling belemmeren. Het gebeurt echter vaak dat er geen duidelijke oorzaak gevonden wordt voor de vertraagde spraakontwikkeling.

Wat doet de logopedist?
De logopedist zal nagaan welke stoornissen het spreken van het kind beïnvloeden. Soms is daarbij onderzoek door een kinderarts of k.n.o. -arts nodig.
De logopedische behandeling kan gericht zijn op het begeleiden van de ouders in de manier waarop ze de spraakontwikkeling van hun kind kunnen stimuleren. Ook kan de logopedische behandeling direct gericht zijn op de spraak van het kind.
De logopedist heeft verschillende methodes ter beschikking waarbij op een speelse manier met het kind wordt geoefend. Er worden luisteroefeningen gedaan waarbij het kind leert minimale verschillen tussen woorden te onderscheiden. Het zelf correct uitspreken van voor het kind moeilijke klanken en klankcombinaties wordt eveneens geoefend.
Een vertraagde spraakontwikkeling kan goed behandeld worden; het resultaat hangt onder andere af van de oorzaak.

Verbale ontwikkelingsdyspraxie

Eén van de oorzaken van het niet of verkeerd spreken kan een verbale ontwikkelingsdyspraxie zijn. Dit is een spraakstoornis die te maken heeft met de beweging: de mond wil niet op de juiste manier bewegen. Het kind heeft problemen met het programmeren, afstemmen en controleren van de bewegingen die nodig zijn voor het spreken.
Door deze stoornis zijn de klanken die het kind maakt soms onherkenbaar of ze komen in het woord op de verkeerde plaats terecht. Het komt voor dat het kind de klank wel in het ene woord kan maken en niet in het andere. Het kan zelfs zo zijn dat een klank of woord niet uitgesproken kan worden, terwijl het op een ander moment wel lukte.
Ook andere activiteiten van de mond kunnen problemen geven zoals eten, drinken, blazen en zuigen.

Wat doet de logopedist?
De logopedist onderzoekt de spraak en de mondmotoriek van het kind. De logopedische therapie is gericht op het leren aansturen van de spraakbewegingen. Er wordt geoefend om bewegingen van de tong, lippen, kaken en het gehemelte nauwkeurig te maken. Op een speelse manier worden spraakklanken apart geoefend, gekoppeld aan symbolen en/of gebaren.
De oefeningen worden steeds moeilijker: eerst dezelfde klank achterelkaar oefenen, dan afgewisseld met een andere klank, dan meer dan twee klanken afwisselen enzovoorts. Het kind wordt hierdoor vaardiger in het sturen van de bewegingen van de mond. Dit lukt niet met een paar keer oefenen, maar vereist een geregelde en consequente training, ook thuis. De duur en resultaten van de logopedische therapie zijn afhankelijk van de ernst van de uitspraakproblemen en van het tijdstip waarop de therapie begonnen is. De therapie kan al op zeer jonge leeftijd (twee á drie jaar) starten.

Slissen

Bij slissen wordt de /s/ verkeerd uitgesproken. Door te slappe tongspieren of te weinig beheersing van de tongmotoriek klinkt de /s/ onzuiver. Slissen kan op verschillende manieren ontstaan: * de tong wordt bijvoorbeeld naar voren tussen de tanden geduwd * de tong kan zijwaarts breed tussen de zijtanden of kiezen worden geschoven * bij wie er te veel ruimte is tussen de onder- en boventanden wordt de tong vaak tussen de opening van de tanden geduwd. Als de /s/ verkeerd wordt uitgesproken, zijn andere klanken, zoals de /z/, /sj/, /zj/ de /t/ en de /d/ vaak ook fout. Zoals al eerder genoemd gaat slissen vaak samen met afwijkende mondgewoonten. Door het slissen kan de stand van het gebit beïnvloed worden. Maar ook kan door een verkeerde stand van de tanden (of ontbreken) slissen ontstaan.

Wat doet de logopedist?
De logopedist gaat na wat de oorzaak van het slissen is. Het onderscheid tussen een goede en een foute /s/ wordt aangeleerd; hierbij worden het luisteren, kijken en voelen ingeschakeld. Met mondmotoriek oefeningen worden de spieren in de mond versterkt en men leert de tong op de juiste wijze te gebruiken. Eerst wordt geleerd alleen de /s/ goed uit te spreken, daarna volgt de /s/ in lettergrepen, woorden en zinnen. Tenslotte moet de goede uitspraak gebruikt worden in het gewone spreken. Het resultaat van de behandeling hangt af van de oorzaak van het slissen, en van factoren als leeftijd, motivatie en inzet.

Nasaliteit

Men spreekt van een nasaliteitsstoornis of neusspraak wanneer de resonantie (de klank) van de spraak afwijkend is: de spraak klinkt te veel of juist te weinig door de neus. Tijdens het spreken worden de meeste klanken door de mond gevormd. Het zachte gehemelte wordt hierbij opgetrokken. Hierdoor wordt de mondholte aan de achterzijde afgesloten, zodat er geen lucht door de neus ontsnapt. Slechts bij drie spraakklanken, de /m/, /n/ en /ng/, is er geen afsluiting nodig, zodat deze klanken door de neus klinken. Door de werking van het zachte gehemelte kan dus een onderscheid gemaakt worden tussen door de mond gevormde en door de neus gevormde klanken. Er kan een onderscheid gemaakt worden tussen te veel ontsnapte lucht (open neusspraak) door de neus en te weinig ontsnapte lucht door de neus (gesloten neusspraak).

Wat doet de logopedist?
De logopedist onderzoekt de mate van de nasaliteitsstoornis en de invloed daarvan op de verstaanbaarheid. Het nut van een logopedische behandeling is afhankelijk van de oorzaak. In sommige gevallen moet eerst medisch of chirurgisch ingegrepen worden, voordat de logopedische behandeling kan beginnen. Ook het resultaat van de logopedische behandeling is hiervan afhankelijk. Bij open neusspraak zal de behandeling bestaan uit oefeningen om de gehemeltespieren te activeren en een energieke uitspraak aan te leren. Bij gesloten neusspraak zal het accent liggen op het beter leren gebruiken van de neusweg.